VIE
ENG
Túi mật đóng vai trò dự trữ và điều tiết dịch mật để hỗ trợ quá trình tiêu hóa chất béo trong cơ thể. Khi các thành phần trong dịch mật bị mất cân bằng, các viên sỏi rắn sẽ hình thành tại túi mật hoặc hệ thống đường mật, gây ra nhiều hệ lụy cho sức khỏe.
Sỏi túi mật là gì?
Sỏi túi mật là những cấu trúc thể rắn phát triển bên trong túi mật hoặc hệ thống ống mật (đường dẫn mật trong và ngoài gan). Kích thước của sỏi mật có sự khác biệt rất lớn, dao động từ những hạt nhỏ như hạt cát cho đến những viên sỏi lớn bằng quả bóng golf.
Sỏi túi mật hình thành bên trong túi mật dưới dạng kết tụ của các thành phần mật
Sự thật y khoa thú vị: Những viên sỏi có kích thước nhỏ lại thường là tác nhân gây ra nhiều rắc rối nhất. Chúng dễ dàng di chuyển ra khỏi túi mật và bị kẹt lại tại các đoạn ống mật hẹp. Trong khi đó, những viên sỏi lớn có xu hướng nằm yên định vị ngay trong túi mật.
Nhiều người có sỏi túi mật nhưng suốt đời không xuất hiện bất kỳ triệu chứng nào và chỉ tình cờ phát hiện khi đi siêu âm. Với những trường hợp "sỏi im lặng" này, người bệnh hoàn toàn không cần can thiệp điều trị.
Phân loại sỏi mật và cơ chế hình thành
Dựa vào thành phần cấu tạo, sỏi mật được chia làm hai loại chính:
- Sỏi cholesterol: Hình thành do sự kết tụ chất béo (cholesterol) dư thừa có trong dịch mật. Đây là loại sỏi mật phổ biến nhất và thường có màu hơi xanh xanh.
- Sỏi sắc tố mật (chủ yếu từ Bilirubin): Bilirubin là sản phẩm được tạo ra từ quá trình phá hủy hồng cầu già tại gan. Khi nồng độ bilirubin trong dịch mật tăng quá cao, chúng sẽ lắng đọng tạo thành sỏi sắc tố. Sự dư thừa bilirubin trong máu cũng chính là nguyên nhân gây ra tình trạng vàng da, vàng mắt.
Nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ hàng đầu
Những nhóm người có nguy cơ bị sỏi túi mật cao
Sỏi túi mật có thể khởi phát do nồng độ cholesterol hoặc bilirubin trong mật quá cao, hoặc do túi mật giảm co bóp (túi mật "lười biếng"), khiến dịch mật bị ứ đọng.
Bạn sẽ có nguy cơ mắc sỏi túi mật cao hơn nếu thuộc các nhóm đối tượng sau:
- Nữ giới, người trên 40 tuổi, người có tiền sử gia đình bị sỏi mật
- Người thừa cân, béo phì (do chế độ ăn giàu chất béo và cholesterol làm tăng tích tụ sỏi)
- Người giảm cân quá nhanh (do ăn kiêng khắt khe cắt giảm calo đột ngột hoặc sau phẫu thuật thu nhỏ dạ dày khiến gan tiết nhiều cholesterol hơn vào mật, đồng thời làm giảm khả năng co bóp của túi mật)
- Phụ nữ đang trong thai kỳ
- Người mắc các bệnh lý nền: Tiểu đường, bệnh Crohn, xơ gan hoặc các rối loạn về máu
- Người đang sử dụng thuốc hạ cholesterol hoặc một số thuốc khác (bao gồm thuốc tránh thai)
- Người có chủng tộc gốc Mỹ hoặc Mexico
Lưu ý: Sỏi mật không chỉ xuất hiện ở người trung niên hay người lớn mà hoàn toàn có thể xảy ra ở trẻ em. Tuy nhiên, việc chẩn đoán ở trẻ nhỏ thường gặp khó khăn do trẻ chưa thể mô tả chính xác vị trí và tính chất cơn đau.
Triệu chứng nhận biết sỏi túi mật
Khi sỏi di chuyển gây bít tắc đường mật, người bệnh sẽ gặp phải các triệu chứng điển hình sau:
- Cơn đau xuất hiện cố định ở vùng thượng vị (giữa bụng trên) hoặc hạ sườn phải (vùng bụng trên bên phải). Cơn đau có thể lan ra vùng giữa hai bả vai hoặc dưới vai phải. Đôi khi người bệnh có thể cảm thấy đau cả vùng ngực.
- Cơn đau thường dữ dội, kéo dài liên tục từ 15 phút đến vài giờ, sau đó giảm dần sau 1 - 3 tiếng.
- Buồn nôn và nôn mửa.
- Vàng da, vàng mắt (xảy ra khi sỏi rơi xuống làm tắc nghẽn hoàn toàn ống mật chủ).
Cảnh báo biến chứng cấp cứu: Nếu sỏi kẹt cứng ở cổ túi mật gây tăng áp lực và viêm túi mật cấp tính, người bệnh sẽ đau đớn dữ dội kèm theo sốt cao, buồn nôn. Ngoài ra, sỏi lọt vào ống mật chủ có thể gây tắc nghẽn đường mật hoàn toàn dẫn đến nhiễm trùng huyết (viêm đường mật) hoặc viêm tụy cấp nguy hiểm. Đây đều là các tình trạng cấp cứu khẩn cấp, đòi hỏi người bệnh phải nhập viện sử dụng kháng sinh hoặc phẫu thuật ngay lập tức để tránh nguy cơ tử vong.
Phương pháp chẩn đoán sỏi mật
Siêu âm bụng thường là công cụ chẩn đoán ban đầu được các bác sĩ chỉ định
Để xác định chính xác sỏi túi mật, các bác sĩ sẽ chỉ định các phương pháp cận lâm sàng sau:
- Siêu âm bụng: Là công cụ chẩn đoán ban đầu chính xác, không đau và an toàn nhất nhờ sử dụng sóng âm tần số cao để tái tạo hình ảnh cấu trúc bên trong. Tuy nhiên, siêu âm thường không thể quan sát tốt các tổn thương hoặc sỏi nằm sâu trong ống mật chủ.
- Chụp cộng hưởng từ mật tụy (MRCP): Sử dụng từ trường và sóng vô tuyến để tạo dựng hình ảnh chi tiết của hệ thống đường mật. Đây là phương pháp rất an toàn giúp chẩn đoán chính xác sỏi ống mật chủ.
- Siêu âm nội soi (EUS): Kết hợp giữa thiết bị nội soi qua đường miệng và đầu dò siêu âm nhỏ ở đầu ống soi. Phương pháp này giúp tiếp cận sát và hiển thị hình ảnh ống mật chủ rõ nét để xác định sỏi.
- Nội soi mật tụy ngược dòng (ERCP): Bác sĩ đưa ống nội soi từ miệng, qua dạ dày xuống tá tràng, sau đó bơm thuốc cản quang để quan sát đường mật. ERCP vừa giúp chẩn đoán, vừa là thủ thuật can thiệp để gắp sỏi trực tiếp ra khỏi ống mật chủ (tuy nhiên không thể lấy sỏi nằm trong túi mật).
Các phương pháp điều trị hiện nay
Điều trị ngoại khoa (Phẫu thuật)
Phẫu thuật là phương pháp triệt để giúp bạn giải quyết tình trạng sỏi túi mật
Đối với sỏi mật có triệu chứng hoặc đã gây biến chứng, phẫu thuật cắt bỏ túi mật (Cholecystectomy) là giải pháp triệt để nhất.
- Phẫu thuật nội soi cắt túi mật: Khoảng 90% trường hợp được thực hiện bằng phương pháp này. Bác sĩ chỉ cần rạch vài vết mổ rất nhỏ trên bụng để đưa dụng cụ và camera nội soi vào cắt bỏ túi mật. Phương pháp xâm lấn tối thiểu này giúp người bệnh ít đau, phục hồi nhanh và có thể xuất viện trong vòng 24 giờ.
- Phẫu thuật mổ hở: Được chỉ định trong trường hợp túi mật bị viêm nhiễm quá nặng, có sẹo lớn từ vết mổ cũ, bệnh nhân có vấn đề nghiêm trọng về tim mạch/ hô hấp, phụ nữ mang thai giai đoạn muộn hoặc nghi ngờ ung thư túi mật. Phẫu thuật này đòi hỏi đường mổ lớn, thời gian nằm viện kéo dài từ 3 - 5 ngày và cần nhiều thời gian phục hồi hơn.
Điều trị nội khoa (Không phẫu thuật)
Thuốc làm tan sỏi: Có một số loại thuốc giúp hòa tan sỏi mật. Tuy nhiên, thuốc cần thời gian sử dụng tính bằng tháng hoặc bằng năm, hiệu quả không cao và sỏi rất dễ tái phát. Vì vậy, nhờ sự tiến bộ của phẫu thuật xâm lấn tối thiểu, các loại thuốc này hiện nay rất ít khi được sử dụng, trừ khi bệnh nhân có bệnh lý nền quá nặng không thể thực hiện phẫu thuật.
Giải đáp băn khoăn: Cơ thể có tiêu hóa được nếu không có túi mật? Câu trả lời là CÓ. Cơ thể chúng ta hoàn toàn không cần túi mật để tiêu hóa thức ăn. Sau khi cắt bỏ, dịch mật từ gan sẽ chảy trực tiếp xuống ruột non. Thời gian đầu sau mổ, bạn có thể đi ngoài phân hơi mềm, nhưng hệ tiêu hóa sẽ nhanh chóng thích nghi và mọi sinh hoạt sẽ trở lại bình thường.
Chế độ dinh dưỡng và phòng ngừa tái phát
Thay đổi thói quen ăn uống hằng ngày có thể giúp bạn giảm hình thành sỏi túi mật
Dù sỏi mật không thể được ngăn ngừa tuyệt đối, nhưng bạn có thể giảm thiểu tối đa nguy cơ mắc bệnh hoặc phòng ngừa sỏi tái phát bằng việc xây dựng lối sống lành mạnh, duy trì cân nặng hợp lý và kiểm soát tốt cholesterol.
Trong chế độ ăn uống hằng ngày, bạn nên hạn chế các thực phẩm giàu chất béo xấu và cholesterol bằng cách:
- Giảm lượng thịt đỏ trong khẩu phần ăn, tăng cường ăn cá.
- Hạn chế tối đa các món ăn chiên, rán nhiều dầu mỡ.
- Bổ sung nhiều rau xanh, trái cây tươi và các loại ngũ cốc nguyên hạt.
- Ưu tiên sử dụng các sản phẩm sữa, phô mai tách béo hoặc ít béo.
Nếu bạn đột ngột xuất hiện các cơn đau bụng vùng thượng vị hoặc hạ sườn phải, đặc biệt khi cơn đau ngày càng tăng kèm theo sốt, nôn mửa, hãy nhanh chóng liên hệ với bác sĩ hoặc đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám và xử lý kịp thời.
