VIE
ENG
“Nguyên nhân gây đột quỵ” là chủ đề được rất nhiều người quan tâm trong những năm gần đây, đặc biệt khi tỷ lệ đột quỵ ở người trẻ đang có xu hướng gia tăng. Có những người vẫn đi làm bình thường vào buổi sáng, nhưng chỉ vài giờ sau đã nhập viện trong tình trạng méo miệng, yếu liệt tay chân hoặc hôn mê. Điều khiến nhiều người ám ảnh nhất về đột quỵ không chỉ nằm ở mức độ nguy hiểm, mà còn ở cảm giác nó xảy ra quá đột ngột.
Tuy nhiên, dưới góc nhìn y khoa, đột quỵ hiếm khi xảy ra “ngẫu nhiên”. Phía sau một cơn đột quỵ thường là nhiều năm âm thầm tích tụ của tăng huyết áp, xơ vữa mạch máu, tiểu đường, hút thuốc lá, stress kéo dài hoặc những thói quen sống mà người bệnh vẫn nghĩ là “chưa đáng lo”.
Đột quỵ là gì?
Đột quỵ (Stroke) là tình trạng não bị gián đoạn nguồn cung cấp máu đột ngột. Khi não thiếu oxy, tế bào thần kinh sẽ bắt đầu tổn thương chỉ sau vài phút. Đột quỵ gồm 2 dạng chính:
- Đột quỵ thiếu máu não (nhồi máu não): Chiếm đa số trường hợp, xảy ra khi mạch máu não bị tắc
- Đột quỵ xuất huyết não: Xảy ra khi mạch máu não bị vỡ gây chảy máu trong não
Đây là tình trạng cấp cứu y khoa tối khẩn cấp vì mỗi phút trôi qua đều có hàng triệu tế bào não chết đi.
Mảng xơ vữa làm hẹp lòng mạch, cản trở lưu thông máu gây đột quỵ
Những nguyên nhân gây đột quỵ phổ biến hiện nay
Tăng huyết áp - Nguyên nhân hàng đầu gây đột quỵ
Trong các nguyên nhân gây đột quỵ, tăng huyết áp gần như luôn được xem là yếu tố nguy hiểm hàng đầu. Theo WHO, người bị tăng huyết áp có nguy cơ đột quỵ cao gần gấp 3 lần so với người bình thường. Điều đáng lo là bệnh thường tiến triển âm thầm, không có triệu chứng rõ ràng nên rất nhiều người chủ quan, không kiểm tra huyết áp định kỳ, chỉ uống thuốc khi thấy mệt hoặc cho rằng “huyết áp hơi cao một chút không sao”.
Trên thực tế, huyết áp tăng kéo dài sẽ liên tục tạo áp lực lên thành mạch máu, làm tổn thương lớp nội mạc mạch, thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch và làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông. Theo thời gian, mạch máu não trở nên suy yếu, kém đàn hồi và có thể bị vỡ bất cứ lúc nào. Đây cũng là lý do không ít trường hợp xuất huyết não xảy ra sau những đợt tăng huyết áp đột ngột liên quan đến stress, thức khuya hoặc sử dụng nhiều rượu bia.
Xơ vữa động mạch và mỡ máu cao
Hiện nay, không ít người trẻ có chỉ số cholesterol tăng cao dù ngoại hình không quá béo hoặc vẫn nghĩ mình còn khỏe mạnh. Khi cholesterol xấu (LDL-C) tăng kéo dài, các mảng xơ vữa sẽ dần tích tụ trong lòng mạch máu, khiến thành mạch trở nên dày và hẹp hơn theo thời gian. Điều này làm cản trở dòng máu lưu thông lên não, đồng thời tạo điều kiện cho cục máu đông hình thành và gây tắc mạch não - Cơ chế phổ biến dẫn đến đột quỵ thiếu máu não.
Điều nguy hiểm là quá trình xơ vữa động mạch thường diễn ra âm thầm trong nhiều năm mà gần như không có triệu chứng rõ ràng. Nhiều người chỉ phát hiện khi đã xuất hiện biến chứng như đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ.
Đái tháo đường làm tăng nguy cơ tổn thương mạch máu
Đái tháo đường gây tổn thương thành mạch máu, làm tăng nguy cơ đột quỵ
Người mắc bệnh đái tháo đường thường có nguy cơ đột quỵ cao hơn do lượng đường trong máu tăng kéo dài có thể gây tổn thương thành mạch máu, thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch diễn ra nhanh hơn và làm tăng nguy cơ tăng huyết áp đi kèm. Theo CDC, tiểu đường còn ảnh hưởng đến khả năng vận chuyển oxy và dưỡng chất đến não, từ đó làm gia tăng nguy cơ tổn thương mạch máu não theo thời gian.
Trên thực tế, nhiều bệnh nhân đột quỵ không chỉ mắc bệnh tiểu đường mà còn đồng thời có tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc thừa cân. Khi các yếu tố nguy cơ tim mạch này xuất hiện cùng lúc, khả năng đột quỵ sẽ tăng lên đáng kể và tiến triển nhanh hơn so với người bình thường.
Bệnh tim mạch và rung nhĩ
Không phải mọi trường hợp đột quỵ đều bắt nguồn trực tiếp từ não. Trên thực tế, nhiều ca đột quỵ có nguyên nhân xuất phát từ các bệnh lý tim mạch, đặc biệt là rung nhĩ. Đây là tình trạng tim đập không đều khiến dòng máu lưu thông trong buồng tim bị rối loạn và dễ ứ đọng, từ đó hình thành cục máu đông. Khi cục máu đông này di chuyển theo dòng máu lên não, nó có thể gây tắc mạch não cấp tính và dẫn đến đột quỵ.
CDC cũng ghi nhận rung nhĩ cùng nhiều bệnh tim mạch khác là những yếu tố nguy cơ quan trọng làm gia tăng khả năng đột quỵ, nhất là ở người lớn tuổi hoặc người có bệnh nền tim mạch kéo dài.
Hút thuốc lá thường xuyên
Hút thuốc lá thường xuyên làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch theo thời gian
Khói thuốc lá chứa hàng nghìn chất độc có khả năng làm tổn thương lớp nội mạc mạch máu, thúc đẩy quá trình hình thành huyết khối, đẩy nhanh xơ vữa động mạch và làm tăng huyết áp theo thời gian. Những tổn thương này khiến hệ mạch máu trở nên kém đàn hồi, dễ tắc nghẽn hoặc vỡ hơn bình thường.
Theo WHO, thuốc lá liên quan đến khoảng 2/5 số ca tử vong do đột quỵ ở người dưới 65 tuổi. Điều này lý giải vì sao nhiều người hút thuốc lâu năm dù chưa có triệu chứng rõ ràng vẫn có thể đối mặt với nguy cơ đột quỵ bất ngờ do mạch máu đã âm thầm tổn thương trong thời gian dài.
Rượu bia và thức khuya kéo dài
Không ít ca đột quỵ hiện nay xảy ra sau những cuộc nhậu kéo dài, nhiều ngày thiếu ngủ hoặc giai đoạn làm việc căng thẳng liên tục. Việc sử dụng rượu bia quá mức có thể làm tăng huyết áp, gây rối loạn nhịp tim và làm tăng nguy cơ xuất huyết não, đặc biệt ở những người đã có sẵn bệnh lý tim mạch hoặc huyết áp cao nhưng chưa được kiểm soát tốt.
Bên cạnh đó, thức khuya và stress kéo dài khiến cơ thể liên tục rơi vào trạng thái co mạch, tăng nhịp tim và tăng hormone stress, từ đó làm gia tăng áp lực lên hệ tim mạch và mạch máu não. Những yếu tố này đang được xem là một trong những nguyên nhân khiến đột quỵ ở người trẻ có xu hướng gia tăng trong những năm gần đây.
Một báo cáo của CDC cũng ghi nhận tỷ lệ đột quỵ ở người dưới 65 tuổi đã tăng khoảng 15% trong thập kỷ gần đây, có liên quan đến béo phì, tiểu đường và lối sống thiếu lành mạnh.
Thừa cân, béo phì và lười vận động
Thừa cân, béo phì ảnh hưởng đến sức khỏe tim mạch và làm tăng nguy cơ đột quỵ
Hiện nay, nhiều người dành phần lớn thời gian trong ngày để ngồi làm việc, ít vận động, thường xuyên ăn nhiều đồ dầu mỡ và sử dụng nước ngọt hoặc thức ăn nhanh. Lối sống này khiến nguy cơ tăng cân, rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp và tiểu đường ngày càng phổ biến, kể cả ở người trẻ tuổi.
Theo thời gian, các yếu tố này không chỉ làm ảnh hưởng đến sức khỏe tim mạch mà còn thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch và làm tăng nguy cơ đột quỵ. Một nghiên cứu phân tích các yếu tố nguy cơ đột quỵ cũng cho thấy tăng huyết áp, thiếu vận động và thừa cân nằm trong nhóm nguy cơ cao nhất liên quan đến bệnh lý này.
Vì sao người trẻ ngày càng dễ đột quỵ?
Trong vài năm gần đây, câu hỏi “vì sao người trẻ cũng bị đột quỵ?” được tìm kiếm ngày càng nhiều khi số ca đột quỵ ở độ tuổi 30-45 đang có xu hướng gia tăng rõ rệt. Nếu trước đây đột quỵ chủ yếu gặp ở người lớn tuổi, thì hiện nay các bác sĩ đã ghi nhận không ít trường hợp còn rất trẻ nhưng đã phải nhập viện vì tắc mạch não hoặc xuất huyết não.
Điểm chung của nhiều trường hợp này là lối sống thiếu lành mạnh kéo dài như làm việc áp lực cao, thường xuyên thức khuya, ít vận động, ăn uống thất thường, hút thuốc lá, uống nhiều rượu bia và không khám sức khỏe định kỳ. Những thói quen tưởng như bình thường lại âm thầm làm tăng huyết áp, rối loạn chuyển hóa và tổn thương mạch máu theo thời gian.
Điều đáng lo là nhiều người trẻ vẫn nghĩ mình “còn khỏe”, nên dễ bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo sớm như đau đầu thường xuyên, tăng huyết áp, tê tay chân thoáng qua, chóng mặt hoặc mệt bất thường. Đến khi đột quỵ thực sự xảy ra, nhiều tổn thương đã tiến triển nặng và có thể để lại di chứng lâu dài.
Làm gì để phòng ngừa đột quỵ?
Xây dựng chế độ ăn uống lành mạnh giúp giảm nguy cơ đột quỵ
Theo CDC, phần lớn các trường hợp đột quỵ hoàn toàn có thể phòng ngừa được nếu kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ từ sớm. Điều quan trọng là nhiều tổn thương mạch máu thường diễn ra âm thầm trong nhiều năm trước khi bùng phát thành cơn đột quỵ thực sự.
Để giảm nguy cơ đột quỵ, mỗi người nên chủ động xây dựng lối sống lành mạnh và theo dõi sức khỏe định kỳ:
- Kiểm tra huyết áp thường xuyên
- Kiểm soát đường huyết và cholesterol
- Bỏ thuốc lá
- Hạn chế rượu bia
- Tập thể dục đều đặn
- Duy trì cân nặng hợp lý
- Ngủ đủ giấc
- Giảm căng thẳng kéo dài
- Khám sức khỏe định kỳ
Đặc biệt, những người có các yếu tố nguy cơ như: Tăng huyết áp, bệnh tim mạch, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, gia đình có người từng bị đột quỵ,... nên chủ động tầm soát sớm để phát hiện bất thường trước khi xảy ra biến cố nguy hiểm.
Đột quỵ không phải là biến cố xảy ra hoàn toàn “đột ngột” như nhiều người vẫn nghĩ, mà phần lớn là hậu quả của quá trình tổn thương mạch máu âm thầm kéo dài trong nhiều năm. Việc nhận diện sớm các nguyên nhân gây đột quỵ như tăng huyết áp, tiểu đường, mỡ máu cao, hút thuốc lá, stress kéo dài hay lối sống thiếu vận động chính là chìa khóa quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế biến chứng nguy hiểm. Thay vì chờ đến khi cơ thể xuất hiện triệu chứng nghiêm trọng, mỗi người nên chủ động xây dựng lối sống lành mạnh, kiểm soát tốt bệnh nền và khám sức khỏe định kỳ để phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ, bởi trong nhiều trường hợp, chỉ một thay đổi nhỏ hôm nay cũng có thể giúp phòng tránh một cơn đột quỵ trong tương lai.
