VIE
ENG
Đột quỵ xảy ra khi dòng máu đến não bị gián đoạn do mạch máu bị tắc nghẽn hoặc vỡ, khiến tế bào não bị tổn thương. Đây là một cấp cứu y khoa, có thể gây tử vong hoặc để lại những di chứng nghiêm trọng nếu không được xử trí kịp thời.
Tại Việt Nam, đột quỵ đang là một gánh nặng y tế đáng quan tâm. Bộ Y tế cho biết Việt Nam thuộc nhóm quốc gia có tỷ lệ đột quỵ cao tại Đông Nam Á. Đáng chú ý, đột quỵ không chỉ xảy ra ở người cao tuổi mà còn có xu hướng gia tăng ở người trẻ có các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, béo phì, hút thuốc và ít vận động.
Điều đáng nói là cơn đột quỵ có thể xuất hiện đột ngột, nhưng nhiều yếu tố làm tăng nguy cơ lại âm thầm tồn tại trong thời gian dài. Vì vậy, nhận diện nguy cơ và kiểm soát từ sớm là một phần quan trọng trong chủ động phòng ngừa.
Đột quỵ là gì?
Đột quỵ chủ yếu gồm hai thể: Đột quỵ thiếu máu não và đột quỵ xuất huyết não. Trong đó, đột quỵ thiếu máu não xảy ra khi mạch máu nuôi não bị tắc nghẽn, làm giảm hoặc ngừng dòng máu đến một vùng não. Ngược lại, đột quỵ xuất huyết xảy ra khi mạch máu bị vỡ, gây chảy máu trong hoặc quanh não và làm tổn thương mô não.
Bên cạnh đó, cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) có thể gây ra các triệu chứng tương tự đột quỵ nhưng tình trạng thiếu máu não chỉ diễn ra tạm thời. Dù triệu chứng có thể tự biến mất, TIA vẫn là dấu hiệu cảnh báo quan trọng và cần được đánh giá y tế sớm vì có thể liên quan đến nguy cơ đột quỵ trong tương lai.
Khi xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ, cần cấp cứu ngay, không chờ triệu chứng tự thuyên giảm. Tại cơ sở y tế, bác sĩ có thể chỉ định CT hoặc MRI não để xác định loại tổn thương, vị trí và mức độ ảnh hưởng, từ đó lựa chọn hướng xử trí phù hợp.
Những yếu tố nào làm tăng nguy cơ đột quỵ?
Nguy cơ đột quỵ đến từ cả yếu tố không thể thay đổi và yếu tố có thể kiểm soát. Tuổi tác, tiền sử gia đình và tiền sử từng bị đột quỵ là những yếu tố nguy cơ không thể thay đổi. Tuy nhiên, nhiều yếu tố khác như tăng huyết áp, rối loạn đường huyết, cholesterol cao, hút thuốc lá và lối sống ít vận động có thể được nhận diện, kiểm soát và cải thiện thông qua theo dõi sức khỏe định kỳ kết hợp với điều chỉnh lối sống phù hợp.
Tăng huyết áp
Tăng huyết áp là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của đột quỵ. Huyết áp tăng kéo dài có thể gây tổn thương thành mạch và làm tăng nguy cơ biến cố mạch máu não.
Đáng lưu ý, tăng huyết áp thường không gây triệu chứng rõ ràng. Một người vẫn có thể sinh hoạt bình thường nhưng huyết áp đã ở mức cao trong thời gian dài. Vì vậy, đo huyết áp định kỳ là một bước đơn giản nhưng quan trọng để nhận diện nguy cơ.
Đái tháo đường và rối loạn mỡ máu
Đường huyết tăng kéo dài có thể gây tổn thương thành mạch, trong khi LDL-cholesterol tăng và rối loạn lipid máu làm gia tăng nguy cơ hình thành, tiến triển xơ vữa động mạch. Do đó, khi có chỉ định, các xét nghiệm đường huyết, HbA1c và lipid máu giúp bác sĩ đánh giá tình trạng chuyển hóa, nhận diện các yếu tố nguy cơ tim mạch và xây dựng kế hoạch kiểm soát phù hợp với từng người.
Bệnh lý tim mạch
Một số bệnh lý tim mạch có thể làm gia tăng nguy cơ hình thành huyết khối, từ đó khiến cục máu đông di chuyển theo dòng máu và gây tắc nghẽn mạch máu não. Rung nhĩ là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng, bởi tình trạng nhịp tim bất thường có thể làm máu ứ đọng, đặc biệt tại tâm nhĩ, tạo điều kiện hình thành huyết khối và dẫn đến đột quỵ do thuyên tắc.
Bên cạnh rung nhĩ, người có tiền sử bệnh tim, suy tim, bệnh van tim hoặc từng có biến cố huyết khối cũng cần được đánh giá nguy cơ một cách phù hợp. Đặc biệt, rung nhĩ có thể xuất hiện từng cơn và không phải lúc nào cũng gây triệu chứng rõ ràng. Vì vậy, việc không cảm thấy hồi hộp hay tim đập bất thường không đồng nghĩa với việc không có rối loạn nhịp.
Khi có bệnh lý tim mạch hoặc các biểu hiện như hồi hộp, tim đập nhanh hoặc không đều, chóng mặt, khó thở không rõ nguyên nhân, người bệnh nên được bác sĩ thăm khám và cân nhắc các phương pháp đánh giá phù hợp như điện tâm đồ hoặc theo dõi nhịp tim kéo dài khi cần. Qua đó, bác sĩ có thể xác định tình trạng rối loạn nhịp, đánh giá nguy cơ đột quỵ và đưa ra hướng quản lý phù hợp.
Hút thuốc và lối sống
Lối sống hằng ngày cũng là một phần quan trọng trong kiểm soát nguy cơ đột quỵ. Hút thuốc lá có thể gây tổn thương thành mạch, thúc đẩy quá trình xơ vữa và làm tăng nguy cơ hình thành huyết khối. Trong khi đó, ít vận động, thừa cân - béo phì và chế độ ăn nhiều muối, chất béo bão hòa, ít rau quả có thể góp phần làm tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, kháng insulin và đái tháo đường - những yếu tố nguy cơ quan trọng của đột quỵ. Sử dụng rượu bia ở mức cao cũng có liên quan đến tăng huyết áp và nguy cơ đột quỵ.
Đáng lưu ý, các yếu tố này thường không tồn tại riêng lẻ mà có thể tác động lẫn nhau. Chẳng hạn, thừa cân và ít vận động có thể làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, đái tháo đường và rối loạn lipid máu; trong khi những bệnh lý này nếu không được kiểm soát tốt lại tiếp tục làm gia tăng nguy cơ tổn thương mạch máu và đột quỵ.
Vì vậy, phòng ngừa đột quỵ không chỉ là xử lý khi biến cố xảy ra mà cần bắt đầu từ kiểm soát nguy cơ ngay trong đời sống hằng ngày. Duy trì hoạt động thể chất phù hợp, chế độ ăn cân đối, không hút thuốc, hạn chế rượu bia, duy trì cân nặng hợp lý và đặc biệt là theo dõi, điều trị tốt các bệnh nền như tăng huyết áp, đái tháo đường và rối loạn lipid máu có thể góp phần giảm nguy cơ đột quỵ trong dài hạn.
Đánh giá nguy cơ đột quỵ cần kiểm tra những gì?
Đánh giá nguy cơ đột quỵ không đơn thuần là thực hiện CT hoặc MRI não để tìm dấu hiệu bất thường. Ở người chưa có triệu chứng cấp tính, bác sĩ thường bắt đầu bằng việc khai thác tiền sử bệnh, yếu tố nguy cơ và tình trạng sức khỏe hiện tại. Các yếu tố được xem xét có thể bao gồm huyết áp, đường huyết, lipid máu, cân nặng, tiền sử bệnh tim mạch, rung nhĩ, tiền sử từng bị đột quỵ hoặc TIA, tiền sử gia đình, hút thuốc, mức độ vận động và chế độ ăn. Đây cũng là những nhóm yếu tố được sử dụng trong các công cụ đánh giá nguy cơ của American Stroke Association.
Tùy vào đặc điểm và nguy cơ của từng người, bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm hoặc các phương pháp thăm dò chuyên sâu để làm rõ những vấn đề được nghi ngờ, chẳng hạn đánh giá tim mạch hoặc mạch máu. Không phải tất cả mọi người đều cần thực hiện CT, MRI hay các xét nghiệm hình ảnh chuyên sâu; việc lựa chọn phương pháp cần dựa trên triệu chứng, bệnh nền, tiền sử và yếu tố nguy cơ cụ thể của từng trường hợp.
Mục tiêu của đánh giá nguy cơ không phải là dự đoán chính xác khi nào một người sẽ bị đột quỵ, mà là nhận diện những yếu tố có thể can thiệp và kiểm soát từ sớm. Từ đó, bác sĩ có thể đưa ra hướng theo dõi, thay đổi lối sống hoặc điều trị phù hợp nhằm giảm nguy cơ đột quỵ về lâu dài.
Ai nên chủ động tầm soát đột quỵ?
Bạn nên trao đổi với bác sĩ nếu đang có một hoặc nhiều yếu tố sau:
- Tăng huyết áp hoặc huyết áp thường xuyên ở mức cao.
- Đái tháo đường hoặc đường huyết bất thường.
- Rối loạn cholesterol, mỡ máu.
- Bệnh tim mạch hoặc rung nhĩ.
- Thừa cân, béo phì hoặc ít vận động.
- Hút thuốc lá.
- Từng bị TIA hoặc đột quỵ.
- Có tiền sử gia đình mắc đột quỵ.
Đặc biệt, không nên mặc định đột quỵ chỉ là vấn đề của người lớn tuổi. Bộ Y tế Việt Nam đã cảnh báo về xu hướng đột quỵ ở người trẻ và nhấn mạnh việc chủ động kiểm soát các yếu tố nguy cơ như huyết áp, mỡ máu, đường huyết, cân nặng, hút thuốc và vận động.
Chủ động phòng ngừa đột quỵ từ hôm nay
Không thể loại bỏ hoàn toàn mọi nguy cơ đột quỵ, nhưng nhiều yếu tố quan trọng có thể được kiểm soát. Duy trì huyết áp phù hợp, kiểm soát đường huyết và cholesterol, không hút thuốc, tăng cường vận động, duy trì cân nặng hợp lý, ăn uống cân bằng và điều trị đúng các bệnh lý nền đều góp phần giảm nguy cơ. WHO khuyến nghị người trưởng thành hướng tới ít nhất 150 phút hoạt động thể chất cường độ vừa mỗi tuần, đồng thời kiểm soát hiệu quả tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và rung nhĩ khi có.
Tại Phòng khám Đa khoa VIETMEDI, người bệnh có thể được thăm khám và đánh giá các yếu tố nguy cơ tim mạch - chuyển hóa dựa trên tình trạng thực tế, từ đó được tư vấn những xét nghiệm hoặc thăm dò phù hợp. Chủ động kiểm tra sức khỏe không giúp dự đoán chính xác một cơn đột quỵ, nhưng giúp bạn hiểu rõ hơn những nguy cơ đang hiện hữu và có cơ hội kiểm soát chúng từ sớm.
