ĐỘT QUỴ LÀ GÌ? DẤU HIỆU NHẬN BIẾT ĐỘT QUỴ

Năm 2020, Việt Nam ghi nhận gần 160.000 ca tử vong do đột quỵ, bao gồm đột quỵ do tắc mạch não và xuất huyết não. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cứ 3 người bị đột quỵ thiếu máu cục bộ thì có 2 người tử vong hoặc phải sống chung với các di chứng nặng, cần sự chăm sóc lâu dài trong vòng 5 năm sau đột quỵ. Đáng báo động, Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia có tỷ lệ đột quỵ cao nhất thế giới. Vậy đột quỵ là gì? Dấu hiệu nào nhận biết đột quỵ? Hãy cùng tìm hiểu qua bài viết sau.

Đột quỵ là gì?

Đột quỵ (hay tai biến mạch máu não) là tình trạng cấp cứu y tế nghiêm trọng xảy ra khi dòng máu cung cấp cho não bị gián đoạn. Nguyên nhân do tắc nghẽn mạch máu hoặc mạch máu não bị vỡ gây xuất huyết. Sự gián đoạn này làm não không được cung cấp đủ oxy và dưỡng chất, dẫn đến tổn thương não nhanh chóng, có thể gây tàn tật lâu dài, tổn thương não vĩnh viễn và có thể đe dọa tính mạng người bệnh.

Não bộ là cơ quan phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cung cấp máu liên tục để duy trì hoạt động bình thường. Chỉ cần vài phút thiếu oxy hoặc máu, các tế bào não đã có thể rối loạn chức năng và thoái hóa không hồi phục. Khi một vùng não bị tổn thương, người bệnh sẽ mất hoặc suy giảm khả năng thực hiện các chức năng do vùng não đó kiểm soát như vận động, ngôn ngữ, thị giác hay nhận thức.

Nhận biết sớm triệu chứng để phòng ngừa đột quỵ

Phân loại đột quỵ

Đột quỵ não có thể xảy ra do hai nguyên nhân chính, mỗi loại có cơ chế bệnh sinh, biểu hiện lâm sàng và phương pháp điều trị khác nhau. Việc phân loại chính xác giúp bác sĩ lựa chọn hướng xử trí phù hợp và cải thiện tiên lượng cho người bệnh.

- Đột quỵ do thiếu máu cục bộ

Đột quỵ do thiếu máu cục bộ là loại đột quỵ phổ biến nhất, chiếm khoảng 85% các trường hợp đột quỵ. Nguyên nhân là do tắc nghẽn động mạch, khiến máu không thể lưu thông lên não. Loại đột quỵ này có thể phòng ngừa hiệu quả nếu kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ. Đột quỵ thiếu máu cục bộ bao gồm hai thể chính:

• Đột quỵ do huyết khối: Cục máu đông hình thành ngay tại động mạch não bị tổn thương hoặc xơ vữa, nơi có các mảng bám chứa cholesterol tích tụ lâu ngày, làm tắc nghẽn dòng máu lên não.
• Đột quỵ do tắc mạch: Xảy ra khi cục máu đông hoặc mảng xơ vữa hình thành ở vị trí khác trong cơ thể, thường là tim hoặc các động mạch lớn, sau đó di chuyển theo dòng máu lên não và mắc kẹt tại các mạch máu não hẹp hơn, gây gián đoạn đột ngột việc cung cấp máu cho não.

Cục máu đông hình thành dẫn đến đột quỵ tắc nghẽn mạch

- Đột quỵ do xuất huyết: Đột quỵ xuất huyết chiếm khoảng 20% các trường hợp đột quỵ não, xảy ra khi mạch máu trong não bị vỡ, gây chảy máu và tổn thương mô não xung quanh. Đột quỵ xuất huyết được chia thành hai dạng chính:

• Xuất huyết nội sọ (xuất huyết trong não): Hiện tượng chảy máu xảy ra trực tiếp trong mô não. Nguyên nhân phổ biến nhất là tăng huyết áp kéo dài, gây tổn thương thành mạch và dẫn đến vỡ mạch máu não.
• Xuất huyết dưới màng não: Tình trạng chảy máu xảy ra giữa bề mặt não và hộp sọ. Nguyên nhân thường gặp bao gồm phình động mạch não hoặc dị dạng động – tĩnh mạch (AVM), có thể gây xuất huyết đột ngột và rất nguy hiểm.

- Thiếu máu não thoáng qua (TIA)

• Thiếu máu não thoáng qua thường được gọi là “đột quỵ nhỏ”. Cơn thiếu máu cục bộ thoáng qua (TIA) được xem là dấu hiệu cảnh báo sớm cho nguy cơ xảy ra đột quỵ trong tương lai và cần được xử trí như một trường hợp cấp cứu thần kinh. TIA xảy ra khi dòng máu lên não bị gián đoạn tạm thời, gây ra các triệu chứng thần kinh xuất hiện đột ngột nhưng chỉ kéo dài trong thời gian ngắn.
• Các biểu hiện thường gặp của TIA bao gồm khó nói hoặc không hiểu lời nói, giảm hoặc mất thị lực ở một mắt, cũng như yếu, tê hoặc mất cảm giác ở tay hoặc chân, thường chỉ xảy ra ở một bên cơ thể.
• Trong đa số trường hợp, các triệu chứng TIA tự hồi phục trong vòng 10–20 phút và hầu như luôn biến mất hoàn toàn trong vòng một giờ. Tuy nhiên, việc triệu chứng biến mất không đồng nghĩa với an toàn. Bất kỳ ai từng trải qua các dấu hiệu này đều cần được thăm khám y tế ngay lập tức để đánh giá nguy cơ và can thiệp kịp thời.

Tìm hiểu nguyên nhân dẫn đến cơn thiếu máu não thoáng qua để phòng ngừa đột quỵ

Thống kê cho thấy, khoảng 30% các trường hợp đột quỵ thực sự từng có tiền sử một hoặc nhiều cơn TIA, có thể xảy ra vài ngày, vài tuần hoặc thậm chí vài tháng trước đó. Do vậy, TIA được coi là “hồi chuông cảnh báo”, giúp nhận diện sớm nguy cơ đột quỵ và tạo cơ hội quan trọng để phòng ngừa biến cố nghiêm trọng hơn.

Dấu hiệu nhận biết đột quỵ

Đột quỵ não thường xảy ra đột ngột và tiến triển rất nhanh. Việc phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo có thể giúp người bệnh được cấp cứu kịp thời, từ đó giảm nguy cơ tử vong và hạn chế di chứng lâu dài. Một phương pháp đơn giản nhưng hiệu quả cao là ghi nhớ quy tắc FAST.

Quy tắc FAST - “Chìa khóa vàng” nhận biết đột quỵ

• F – Face (Khuôn mặt): Khuôn mặt người bệnh có thể bị méo, xệ một bên hoặc mất cân đối rõ rệt. Khi được yêu cầu cười, một bên miệng không nhúc nhích hoặc cử động rất yếu.
• A – Arm (Cánh tay): Người bệnh có biểu hiện yếu hoặc liệt một bên tay, đôi khi kèm theo chân cùng bên. Khi giơ đồng thời hai tay lên, một tay không thể giữ được hoặc rơi xuống nhanh.
• S – Speech (Lời nói): Giọng nói trở nên khó nghe, nói ngọng, nói lắp hoặc người bệnh không thể nói trọn vẹn một câu đơn giản, thậm chí không hiểu lời người khác.
• T – Time (Thời gian): Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, cần đưa người bệnh đến bệnh viện ngay lập tức. Mỗi phút trôi qua đều làm tăng nguy cơ tổn thương não không hồi phục.

Phát hiện sớm giúp giảm nguy cơ biến chứng sau đột quỵ

Dấu hiệu đột quỵ có thể xuất hiện trước bao lâu?

Nhiều người cho rằng đột quỵ xảy ra đột ngột và không thể dự đoán. Tuy nhiên, trên thực tế, cơ thể có thể phát ra những tín hiệu cảnh báo từ sớm, kéo dài từ vài giờ đến vài tuần trước khi cơn đột quỵ thực sự xảy ra. Việc nhận diện sớm những dấu hiệu này có ý nghĩa sống còn trong phòng ngừa và điều trị.

- Cảnh báo đột quỵ trước 24 giờ

Trong vòng một ngày trước khi đột quỵ xảy ra, người bệnh thường xuất hiện các rối loạn thần kinh rõ rệt. Những biểu hiện này thường tiến triển nhanh và bao gồm:

• Gương mặt đột ngột lệch hoặc xệ một bên
• Tay hoặc chân yếu rõ rệt, khó cử động
• Lời nói không tròn tiếng, nói khó hoặc không thể diễn đạt ý

Đây là giai đoạn nguy hiểm nhất. Nếu không được cấp cứu kịp thời, tổn thương não có thể trở nên không hồi phục chỉ sau vài phút.

- Dấu hiệu xuất hiện trước 1 tuần

Một số người trải qua các đợt rối loạn thần kinh thoáng qua trong vòng vài ngày đến một tuần trước đột quỵ. Các biểu hiện thường gặp là:

• Cảm giác tê bì hoặc yếu thoáng qua một bên cơ thể
• Đau đầu dữ dội xuất hiện bất thường
• Chóng mặt, mất thăng bằng khi đi lại
• Mắt mờ đột ngột hoặc nhìn không rõ trong thời gian ngắn
• Khó nói hoặc nói chậm hơn bình thường

Các triệu chứng này có thể tự biến mất, khiến người bệnh lầm tưởng đã khỏi. Thực tế, đây là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ đột quỵ rất cao trong thời gian ngắn tiếp theo.

- Dấu hiệu âm thầm trước vài tuần

Ở một số ít trường hợp, các biểu hiện cảnh báo có thể xuất hiện trước vài tuần hoặc khoảng một tháng. Tuy nhiên, chúng thường mơ hồ và dễ bị bỏ qua, như:

• Cơ thể mệt mỏi kéo dài không rõ nguyên nhân
• Đau đầu nhẹ nhưng lặp lại nhiều lần
• Chóng mặt thoáng qua, giảm khả năng tập trung
• Trí nhớ suy giảm tạm thời

Chính vì các dấu hiệu không đặc hiệu này, nhiều người không đi kiểm tra sức khỏe, làm tăng nguy cơ đột quỵ nặng về sau.

Đột quỵ là một tình trạng nguy hiểm, diễn ra chỉ trong thời gian rất ngắn. Các tế bào não có thể bị tổn thương không hồi phục, để lại hậu quả nặng nề về sức khỏe, khả năng vận động và nhận thức, thậm chí đe dọa tính mạng người bệnh. Vì vậy, việc hiểu rõ đột quỵ là gì, nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo và chủ động phòng ngừa đóng vai trò then chốt trong việc giảm thiểu tử vong và di chứng, góp phần bảo vệ sức khỏe cho bản thân và cộng đồng.