DẤU HIỆU TAI BIẾN MẠCH MÁU NÃO: NHẬN BIẾT SỚM VÀ XỬ TRÍ ĐÚNG CÁCH

Dấu hiệu tai biến mạch máu não thường xuất hiện đột ngột, có thể gồm méo hoặc xệ một bên mặt, yếu hoặc tê tay chân, đặc biệt ở một bên cơ thể, nói khó hoặc khó hiểu lời nói, rối loạn thị giác, chóng mặt, mất thăng bằng và đau đầu dữ dội không rõ nguyên nhân. Đây là những triệu chứng cần được xem là tình huống cấp cứu, bởi đột quỵ có thể gây tổn thương não nghiêm trọng nếu không được đánh giá và điều trị kịp thời. 

Khi nhận thấy một người đột ngột xuất hiện các biểu hiện nghi ngờ đột quỵ, không nên chờ triệu chứng tự thuyên giảm hoặc tự điều trị tại nhà. Cần gọi cấp cứu và đưa người bệnh đến cơ sở y tế có khả năng tiếp nhận, chẩn đoán và điều trị đột quỵ càng sớm càng tốt. 

Tai biến mạch máu não là gì? 

Tai biến mạch máu não, thường được gọi là đột quỵ, xảy ra khi nguồn cung cấp máu cho một vùng não bị gián đoạn do mạch máu bị tắc nghẽn hoặc bị vỡ. Đột quỵ thiếu máu cục bộ xảy ra khi cục máu đông hoặc nguyên nhân khác làm tắc mạch máu não, trong khi đột quỵ xuất huyết xảy ra khi mạch máu bị vỡ và gây chảy máu trong não. Cả hai đều có thể dẫn đến tổn thương tế bào não và cần được xử trí cấp cứu. 

Mức độ và biểu hiện của đột quỵ phụ thuộc vào vùng não bị ảnh hưởng, vị trí mạch máu tổn thương và mức độ tổn thương. Vì vậy, không phải tất cả người bệnh đều xuất hiện cùng một nhóm triệu chứng. Tuy nhiên, một đặc điểm quan trọng cần ghi nhớ là các triệu chứng thường khởi phát đột ngột. 

Dấu hiệu tai biến mạch máu não thường gặp 

Méo miệng, xệ một bên mặt 

Một trong những dấu hiệu dễ nhận biết là khuôn mặt đột ngột mất cân đối, thường biểu hiện bằng tình trạng xệ hoặc méo một bên mặt. Khi nghi ngờ đột quỵ, có thể yêu cầu người bệnh cười hoặc nhe răng để quan sát xem hai bên mặt có cân xứng hay không. Nếu một bên miệng bị xệ rõ rệt so với bên còn lại, đặc biệt khi xuất hiện đột ngột, cần xem đây là dấu hiệu cảnh báo và nhanh chóng tìm kiếm trợ giúp y tế. 

Yếu hoặc tê một bên tay chân 

Người bệnh có thể đột ngột cảm thấy tê, yếu hoặc mất sức ở mặt, tay hoặc chân, thường rõ hơn ở một bên cơ thể. Một cách kiểm tra nhanh là yêu cầu người bệnh giơ đồng thời hai tay về phía trước. Nếu một bên tay yếu và từ từ hạ xuống hoặc người bệnh không thể giữ hai tay ở cùng một độ cao, đây có thể là dấu hiệu cần được đánh giá khẩn cấp. 

Nói khó, nói ngọng hoặc khó hiểu lời nói 

Đột quỵ có thể ảnh hưởng đến vùng não đảm nhiệm chức năng ngôn ngữ, khiến người bệnh đột ngột nói ngọng, nói không rõ, khó diễn đạt hoặc không hiểu được lời người khác. Trong một số trường hợp, người bệnh vẫn có thể nói nhưng câu trả lời trở nên bất thường hoặc không phù hợp với câu hỏi. Khi thay đổi về lời nói xuất hiện đột ngột, đặc biệt nếu đi kèm yếu liệt hoặc méo miệng, cần nghĩ đến khả năng đột quỵ. 

Đột ngột nhìn mờ hoặc rối loạn thị giác 

Rối loạn thị giác cũng có thể là dấu hiệu của đột quỵ. Người bệnh có thể đột ngột nhìn mờ, khó nhìn rõ hoặc mất thị lực ở một hoặc cả hai mắt. Triệu chứng về mắt đôi khi xuất hiện cùng các dấu hiệu thần kinh khác nhưng cũng có thể là biểu hiện nổi bật ban đầu. Vì vậy, thay đổi thị lực đột ngột không nên được xem nhẹ, đặc biệt khi xuất hiện đồng thời với chóng mặt, mất thăng bằng hoặc yếu một bên cơ thể. 

Chóng mặt, mất thăng bằng hoặc khó phối hợp động tác 

Đột ngột chóng mặt, đi đứng không vững, mất thăng bằng hoặc mất khả năng phối hợp động tác có thể là biểu hiện của đột quỵ. Đây là nhóm triệu chứng dễ bị bỏ qua vì có thể bị nhầm với rối loạn tiền đình hoặc các nguyên nhân thông thường khác. Nếu chóng mặt xuất hiện đột ngột, đặc biệt khi đi kèm rối loạn thị giác, nói khó, yếu tay chân hoặc mất phối hợp, người bệnh cần được đánh giá y tế khẩn cấp. 

Đau đầu dữ dội đột ngột 

Một cơn đau đầu dữ dội xuất hiện đột ngột, không rõ nguyên nhân có thể là một trong những biểu hiện của đột quỵ, đặc biệt trong một số trường hợp xuất huyết não. Tuy nhiên, không phải cứ đau đầu là bị tai biến mạch máu não. Ý nghĩa cảnh báo sẽ đáng lưu ý hơn khi cơn đau xuất hiện đột ngột, dữ dội và đi kèm các biểu hiện thần kinh như yếu liệt, rối loạn ngôn ngữ, rối loạn thị giác hoặc mất ý thức. 

Cách nhận biết tai biến mạch máu não bằng B.E. FAST 

Để ghi nhớ nhanh những dấu hiệu quan trọng của đột quỵ, CDC sử dụng phương pháp B.E. FAST, trong đó mỗi chữ đại diện cho một nhóm triệu chứng cần kiểm tra. Phương pháp này bao gồm Balance - Mất thăng bằng hoặc chóng mặt đột ngột; Eyes - Thay đổi thị lực đột ngột; Face - Xệ một bên mặt; Arms - Yếu hoặc tê tay; Speech - Nói khó hoặc bất thường; Time - Thời điểm cần hành động khẩn cấp. 

Ký hiệu            Dấu hiệu cần lưu ý 

B - Balance   Đột ngột chóng mặt, mất thăng bằng hoặc phối hợp động tác 

E - Eyes   Đột ngột nhìn mờ hoặc thay đổi thị lực 

F - Face   Một bên mặt bị xệ, méo khi cười 

A - Arms   Một bên tay yếu, tê hoặc không thể giữ được khi giơ lên 

S - Speech   Nói ngọng, nói khó hoặc khó hiểu lời nói 

T - Time   Cần gọi cấp cứu và đưa người bệnh đi viện ngay 

Điểm quan trọng nhất của B.E. FAST không phải là chờ người bệnh xuất hiện đầy đủ các dấu hiệu. Chỉ cần một triệu chứng nghi ngờ xuất hiện đột ngột cũng cần được đánh giá cấp cứu, đặc biệt khi đó là yếu liệt một bên, rối loạn ngôn ngữ, rối loạn thị giác hoặc mất thăng bằng. Việc ghi nhớ thời điểm triệu chứng bắt đầu cũng rất quan trọng để nhân viên y tế xác định hướng xử trí phù hợp. 

Hết dấu hiệu tai biến rồi có cần đi khám không? 

Việc các triệu chứng tự biến mất không có nghĩa là người bệnh đã an toàn. Một số trường hợp có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA), khi các triệu chứng giống đột quỵ xuất hiện đột ngột nhưng chỉ kéo dài trong thời gian ngắn rồi tự hết. TIA được xem là một dấu hiệu cảnh báo nguy cơ đột quỵ và vẫn cần được đánh giá y tế, ngay cả khi người bệnh đã cảm thấy bình thường trở lại. 

Đặc biệt, trong thời điểm các triệu chứng xuất hiện, rất khó để người nhà tự phân biệt TIA với một cơn đột quỵ thực sự. Vì vậy, nếu người bệnh đột ngột méo miệng, yếu hoặc tê tay chân, nói khó, nhìn mờ hoặc mất thăng bằng rồi các triệu chứng nhanh chóng biến mất, vẫn cần được đưa đi khám cấp cứu để bác sĩ đánh giá nguyên nhân và nguy cơ đột quỵ. 

Khi có dấu hiệu tai biến mạch máu não cần làm gì? 

Khi nghi ngờ đột quỵ, ưu tiên đầu tiên là kích hoạt cấp cứu càng sớm càng tốt. Không nên chờ người bệnh nghỉ ngơi để xem triệu chứng có tự hết hay không, cũng không nên tự cho người bệnh dùng thuốc để xử lý triệu chứng tại nhà. Thời điểm khởi phát hoặc thời điểm cuối cùng người bệnh còn hoàn toàn bình thường nên được ghi nhớ và thông báo cho nhân viên y tế, bởi thông tin này có thể ảnh hưởng đến việc đánh giá khả năng áp dụng các phương pháp điều trị cấp tính. 

Trong quá trình chờ hỗ trợ y tế, cần theo dõi tình trạng ý thức và hô hấp của người bệnh, giữ người bệnh ở tư thế an toàn và không tự ý cho ăn, uống nếu người bệnh có dấu hiệu rối loạn ý thức hoặc khó nuốt. Đặc biệt, không nên tự lái xe đưa người bệnh đến bệnh viện nếu có thể gọi hệ thống cấp cứu, bởi nhân viên y tế có thể bắt đầu đánh giá và xử trí trên đường vận chuyển. 

Vì sao nhận biết sớm dấu hiệu tai biến mạch máu não rất quan trọng? 

Đột quỵ là một cấp cứu y khoa, trong đó thời gian có vai trò quan trọng đối với quá trình điều trị. WHO khuyến cáo người nghi ngờ đột quỵ cần được chẩn đoán hình ảnh như CT hoặc MRI càng sớm càng tốt để xác định loại đột quỵ và định hướng điều trị. Với đột quỵ thiếu máu cục bộ, một số người bệnh có thể được điều trị tái tưới máu bằng thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp lấy huyết khối tùy thuộc vào thời gian khởi phát, đặc điểm lâm sàng và kết quả chẩn đoán hình ảnh. 

Hướng dẫn AHA/ASA cập nhật năm 2026 tiếp tục nhấn mạnh việc rút ngắn thời gian từ nhận diện đột quỵ đến điều trị. Hướng dẫn cũng cập nhật các chỉ định về tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch và lấy huyết khối cơ học cho những nhóm người bệnh phù hợp. Vì vậy, không nên tự cho rằng đã “quá giờ điều trị” chỉ dựa trên thời gian kể từ khi xuất hiện triệu chứng; khả năng điều trị cần được đánh giá tại cơ sở y tế dựa trên từng trường hợp cụ thể. 

Những yếu tố làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não 

Nhận biết triệu chứng giúp xử trí khi đột quỵ xảy ra, nhưng kiểm soát các yếu tố nguy cơ mới là nền tảng quan trọng của phòng ngừa. Theo WHO, tăng huyết áp là yếu tố đóng góp hàng đầu vào nguy cơ đột quỵ. Ngoài ra, các yếu tố có thể kiểm soát hoặc cải thiện còn bao gồm hút thuốc, cholesterol LDL cao, đái tháo đường, thừa cân hoặc béo phì, ít vận động, chế độ ăn nhiều muối và một số bệnh lý tim mạch như rung nhĩ.  

Người có tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, bệnh tim mạch, tiền sử TIA hoặc đột quỵ nên được bác sĩ đánh giá nguy cơ và hướng dẫn kiểm soát các yếu tố liên quan. Việc kiểm soát huyết áp, đường huyết, lipid máu, duy trì hoạt động thể chất, không hút thuốc và điều trị các bệnh lý nền theo chỉ định có thể góp phần giảm nguy cơ đột quỵ. 

Câu hỏi thường gặp về dấu hiệu tai biến mạch máu não 

Tai biến mạch máu não có phải lúc nào cũng gây liệt không? 

Yếu hoặc liệt một bên cơ thể là một dấu hiệu thường gặp nhưng không phải người bệnh nào cũng có biểu hiện giống nhau. Đột quỵ còn có thể gây rối loạn ngôn ngữ, thay đổi thị lực, chóng mặt, mất thăng bằng, rối loạn phối hợp động tác hoặc đau đầu dữ dội đột ngột. Triệu chứng phụ thuộc vào vùng não và mạch máu bị ảnh hưởng. 

Đau đầu có phải dấu hiệu tai biến mạch máu não không? 

Đau đầu dữ dội xuất hiện đột ngột và không rõ nguyên nhân có thể là dấu hiệu của đột quỵ, đặc biệt trong một số trường hợp xuất huyết não. Tuy nhiên, đau đầu đơn thuần không đủ để xác định một người đang bị đột quỵ. Nếu đau đầu xuất hiện đột ngột cùng yếu liệt, nói khó, rối loạn thị giác, mất thăng bằng hoặc rối loạn ý thức, cần tìm kiếm trợ giúp y tế khẩn cấp. 

Có thể dựa vào huyết áp để xác định có bị tai biến mạch máu não không? 

Huyết áp là một yếu tố nguy cơ quan trọng của đột quỵ nhưng không thể dựa riêng vào chỉ số huyết áp để chẩn đoán hoặc loại trừ đột quỵ. Khi xuất hiện triệu chứng thần kinh đột ngột, người bệnh cần được đánh giá lâm sàng và thực hiện các phương tiện chẩn đoán cần thiết theo chỉ định, trong đó CT hoặc MRI có vai trò quan trọng trong xác định loại tổn thương.  

Dấu hiệu tai biến mạch máu não thường khởi phát đột ngột, trong đó cần đặc biệt lưu ý méo hoặc xệ một bên mặt, yếu hoặc tê tay chân, nói khó, rối loạn thị giác, chóng mặt hoặc mất thăng bằng và đau đầu dữ dội không rõ nguyên nhân. Ghi nhớ B.E. FAST có thể giúp nhận diện nhanh các dấu hiệu đáng ngờ, nhưng không cần chờ đủ tất cả triệu chứng mới hành động. 

Nếu nghi ngờ đột quỵ, hãy gọi cấp cứu ngay và đưa người bệnh đến cơ sở y tế phù hợp, đồng thời ghi nhớ thời điểm triệu chứng bắt đầu. Đặc biệt, nếu triệu chứng đã tự biến mất, người bệnh vẫn cần được đánh giá vì đó có thể là TIA - Một dấu hiệu cảnh báo không nên bỏ qua. 

Tại Phòng khám Đa khoa VIETMEDI, bác sĩ có thể đánh giá các yếu tố nguy cơ tim mạch và sức khỏe liên quan, từ đó tư vấn các hạng mục kiểm tra phù hợp với tình trạng của từng người. Tuy nhiên, khi đang xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ cấp tính, người bệnh cần ưu tiên gọi cấp cứu và đến cơ sở có khả năng cấp cứu đột quỵ thay vì chờ khám theo lịch thông thường.