VIE
ENG
Viêm loét dạ dày và trào ngược dạ dày thực quản là bệnh lý khá phổ biến trong cộng đồng hiện nay với nhiều ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống của người bệnh. Ở Việt Nam, trong nhiều năm trước đây tỉ lệ người mắc bệnh ước tính chiếm khoảng 15-26% và thường đứng đầu trong các bệnh ở đường tiêu hóa. Tuy nhiên cùng với sự phát triển của xã hội, bệnh có chiều hướng ngày càng gia tăng với tỷ lệ gần 30% dân số và lên tới 45% ở các thành phố lớn. Theo Hội Khoa học Tiêu hóa Việt Nam, 70% người Việt có nguy cơ bị bệnh dạ dày do sự lây nhiễm vi khuẩn Helicobacter Pylori (HP).
Nguyên nhân chủ yếu gây viêm loét dạ dày
Trước đây, trong nhiều thập niên, nguyên nhân gây bệnh chủ yếu được cho là do các yếu tố không liên quan đến vi khuẩn. Tình trạng bệnh thường kéo dài, khó kiểm soát bằng điều trị nội khoa vào thời điểm đó, gây ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe người bệnh. Trong nhiều trường hợp, dù đã sử dụng các thuốc ức chế tiết acid và bảo vệ niêm mạc dạ dày, bệnh vẫn không thuyên giảm, buộc phải can thiệp phẫu thuật cắt dạ dày.
Sau nhiều năm kiên trì nghiên cứu, đến năm 1980, hai nhà khoa học Robin Warren và Barry Marshall đã phát hiện vi khuẩn HP hiện diện trong niêm mạc dạ dày. Loại vi khuẩn này làm suy yếu lớp chất nhầy bảo vệ, đồng thời tiết ra độc tố gây tổn thương các tế bào bên dưới, dẫn đến viêm, loét dạ dày - tá tràng, trong một số trường hợp có thể tiến triển thành ung thư dạ dày.
Vi khuẩn HP là nguyên nhân chủ yếu gây viêm loét dạ dày
Chính vì vậy, hiện nay vi khuẩn HP được xem là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh lý dạ dày. Vi khuẩn này tồn tại chủ yếu trong nguồn nước và khi xâm nhập vào cơ thể, chúng cư trú tại niêm mạc dạ dày - ruột. Đồng thời, HP cũng có thể hiện diện trong nước bọt, phân và dịch tiêu hóa của người nhiễm, vì vậy con đường lây truyền chủ yếu là qua ăn uống.
Sự lây nhiễm thường xảy ra khi sử dụng thực phẩm hoặc nước uống không đảm bảo vệ sinh, đặc biệt là nguồn nước sinh hoạt bị ô nhiễm. Bên cạnh đó, một số yếu tố khác cũng góp phần làm tăng nguy cơ tổn thương dạ dày như: rượu bia, các thuốc giảm đau kháng viêm, corticoid, hoặc tiếp xúc với hóa chất có tính acid hay kiềm.
Ngoài ra, các bệnh lý nội khoa như suy gan, suy thận nặng, tai biến mạch máu não hay chấn thương sọ não cũng có thể làm tăng kích thích lên dạ dày. Căng thẳng kéo dài trong cuộc sống và công việc khiến cơ thể tăng tiết hormone cortisol, từ đó kích thích dạ dày tiết nhiều acid hơn. Lượng acid dư thừa này chính là yếu tố làm nặng thêm tình trạng viêm loét. Bên cạnh đó, yếu tố tự miễn cũng có thể khiến cơ thể tấn công niêm mạc dạ dày, dẫn đến viêm dạ dày mạn tính.
Triệu chứng viêm loét dạ dày
Người bệnh thường có cảm giác nóng rát, đau và khó chịu vùng thượng vị (trên rốn). Cơn đau có thể xuất hiện khi đói, sau khi ăn hoặc vào ban đêm. Ngoài ra, còn có các triệu chứng như buồn nôn hoặc nôn, ợ hơi, ợ chua, ợ nóng, chậm tiêu sau ăn và ăn uống kém ngon miệng.
Đau vùng thượng vị là triệu chứng phổ biến của người bệnh viêm loét dạ dày
Trong một số trường hợp không điển hình, người bệnh có thể chỉ cảm thấy nuốt vướng ở cổ, viêm họng kéo dài, hoặc rối loạn tiêu hóa như táo bón hay tiêu chảy. Các triệu chứng này thường kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm và dễ tái phát dù đã được điều trị, gây ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người bệnh.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng khoảng 1/3 người mắc bệnh có thể không có triệu chứng. Bệnh tiến triển âm thầm trong thời gian dài, gây viêm mạn tính, loét, viêm teo niêm mạc hoặc chuyển sản ruột, làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày mà người bệnh không hề hay biết, cho đến khi xuất hiện các biến chứng mới được phát hiện.
Ngoại trừ một số trường hợp viêm dạ dày cấp tính do vi khuẩn, virus, thuốc hoặc hóa chất, phần lớn các tổn thương viêm sẽ diễn tiến kéo dài và trở thành mạn tính như đã đề cập. Trong một số trường hợp, bệnh có thể tiến triển thành loét, kèm theo các biến chứng cấp tính như xuất huyết tiêu hóa hoặc thủng dạ dày.
Vì sao viêm loét dạ dày khó điều trị dứt điểm?
Hiện nay, các phương pháp điều trị viêm loét dạ dày đã có nhiều tiến bộ, giúp cải thiện triệu chứng, nâng cao chất lượng cuộc sống và giảm thiểu biến chứng. Điều này đạt được nhờ sự phát triển của kỹ thuật nội soi cùng với sự ra đời của các nhóm thuốc hiệu quả trong việc làm lành tổn thương.
Người bệnh cần tuân thủ theo phác đồ điều trị của bác sĩ để có thể giải quyết dứt điểm bệnh
Tuy nhiên, vẫn có không ít trường hợp dù đã điều trị nhưng triệu chứng chưa được kiểm soát hoàn toàn, tổn thương viêm vẫn tồn tại qua nhiều lần nội soi trong thời gian dài. Tình trạng này có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau:
Khó khăn trong việc điều trị tận gốc vi khuẩn HP
- HP có khả năng đề kháng với nhiều loại kháng sinh và dễ tái phát. Do đó, việc điều trị cần lựa chọn phác đồ phù hợp với từng khu vực, dựa trên tình hình kháng thuốc tại địa phương. Trong thực tế, không ít trường hợp người bệnh chưa được áp dụng đúng phác đồ tối ưu ngay từ đầu, làm giảm hiệu quả điều trị.
- Sự tuân thủ điều trị chưa tốt:
+ Uống thuốc không đủ liều: Phác đồ diệt HP thường kéo dài từ 10 - 14 ngày với nhiều loại thuốc phối hợp. Khi triệu chứng giảm, một số người bệnh tự ý ngưng thuốc khiến vi khuẩn không được tiêu diệt hoàn toàn và tổn thương chưa kịp hồi phục, dẫn đến tái phát.
+ Tác dụng phụ của thuốc: Các kháng sinh trong phác đồ có thể gây mệt mỏi, buồn nôn, khó chịu, đắng miệng,... Những tác dụng phụ này thường chỉ thoáng qua nhưng lại khiến người bệnh khó tuân thủ đúng liều và thời gian điều trị, làm giảm hiệu quả tiệt trừ HP.
- Nguy cơ tái nhiễm cao: Ngay cả khi đã điều trị thành công, người bệnh vẫn có thể bị tái nhiễm HP. Nguyên nhân thường gặp do lây nhiễm trong gia đình hoặc qua thói quen ăn uống chung (dùng chung đũa, gắp thức ăn cho nhau) khá phổ biến ở các nước châu Á, trong đó có Việt Nam. Điều này làm tăng nguy cơ tái nhiễm và khiến bệnh dễ tái phát.
Chưa đạt đủ thời gian điều trị
Thời gian điều trị viêm loét dạ dày thường cần kéo dài từ 6-8 tuần để đạt hiệu quả tối ưu. Tuy nhiên, nhiều người bệnh có xu hướng tự ý ngưng thuốc khi thấy triệu chứng thuyên giảm trong khi tổn thương viêm chưa hồi phục hoàn toàn. Điều này khiến bệnh dễ tái phát và các triệu chứng có thể xuất hiện trở lại sau vài tháng.
Đặc điểm viêm mạn tính của bệnh
Khi bệnh đã kéo dài nhiều năm trước khi được điều trị (dù có nhiễm HP hay không), hoặc có yếu tố tự miễn gây tổn thương viêm mạn tính kèm theo chuyển sản ruột và teo niêm mạc, thì việc điều trị sẽ trở nên khó khăn hơn. Trong những trường hợp này, khả năng kiểm soát bệnh kém hơn và các triệu chứng cũng thường cải thiện chậm, thậm chí kéo dài dai dẳng.
Yếu tố lối sống và sinh hoạt
Căng thẳng kéo dài cũng ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình điều trị viêm loét dạ dày
Dưới đây là những nguyên nhân phổ biến khiến bệnh dễ tái phát dù tổn thương đã được điều trị lành:
- Căng thẳng, stress kéo dài
Yếu tố tâm lý và áp lực trong cuộc sống, công việc có thể kích thích dạ dày tăng tiết acid, đồng thời làm rối loạn nhu động thông qua hệ thần kinh giao cảm. Tình trạng này khiến triệu chứng kéo dài dai dẳng, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, và ngược lại tiếp tục làm tăng stress, tạo thành một “vòng tròn bệnh lý” khó kiểm soát.
- Thói quen ăn uống không hợp lý
+ Ăn uống thất thường: Dạ dày vẫn tiết acid theo nhịp sinh học, nhưng khi không có thức ăn để tiêu hóa, acid sẽ tác động trực tiếp lên niêm mạc, gây tổn thương.
+ Thực phẩm có tính kích thích: Rượu bia, thuốc lá, đồ ăn cay, nóng, chua,... không chỉ làm tổn thương niêm mạc mà còn kích thích tăng tiết acid. Ngay cả thói quen uống nước chanh khi bụng đói với mục đích “thanh lọc cơ thể” cũng có thể gây hại cho dạ dày.
- Lạm dụng thuốc giảm đau
Việc sử dụng kéo dài các thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) như Ibuprofen, Aspirin có thể gây tổn thương niêm mạc dạ dày, thậm chí dẫn đến viêm loét nặng.
Để điều trị hiệu quả, người bệnh nên đi khám sớm khi có triệu chứng và tuân thủ đầy đủ phác đồ theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa. Các thành viên trong cùng gia đình cũng nên được tầm soát khi cần thiết, nhằm phát hiện sớm và điều trị đồng thời, hạn chế nguy cơ tái nhiễm.
Bên cạnh đó, cần chú ý sử dụng nguồn nước sạch và duy trì vệ sinh trong ăn uống như: ăn chín, uống sôi, rửa tay trước khi ăn, không dùng chung ly chén, đũa muỗng. Khi ăn chung, nên dùng dụng cụ riêng để gắp thức ăn, tránh dùng đũa cá nhân gắp cho người khác. Đối với trẻ nhỏ, không nên thổi thức ăn bằng miệng hoặc nhai mớm, vì nước bọt có thể làm lây nhiễm vi khuẩn. Ngoài ra, cần hạn chế ăn uống tại những nơi không đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.
Cuối cùng, để bảo vệ sức khỏe cá nhân và cộng đồng, mỗi người nên xây dựng thói quen ăn uống hợp vệ sinh, duy trì lối sống lành mạnh, hạn chế rượu bia, thuốc lá, đồng thời kiểm soát căng thẳng trong cuộc sống. Những yếu tố này sẽ góp phần giúp dạ dày hoạt động tốt, đảm bảo chức năng tiêu hóa và nuôi dưỡng cơ thể.
