VIE
ENG
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm thế giới ghi nhận khoảng 12 triệu ca đột quỵ mới và gần 6,5 triệu ca tử vong liên quan đến căn bệnh này. Đây hiện là một trong những nguyên nhân gây tử vong và tàn phế hàng đầu toàn cầu. Đáng lo hơn, đột quỵ hiện nay không còn là bệnh lý chỉ gặp ở người lớn tuổi. Các bác sĩ đang ghi nhận ngày càng nhiều trường hợp bệnh đột quỵ ở độ tuổi 30-45, thậm chí trẻ hơn.
Bệnh đột quỵ là gì?
Bệnh đột quỵ (Stroke) là tình trạng não bị gián đoạn nguồn cung cấp máu đột ngột, khiến tế bào não thiếu oxy và bắt đầu tổn thương chỉ sau vài phút. Nếu không được cấp cứu kịp thời, người bệnh có thể tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề như:
- Liệt nửa người
- Mất khả năng nói
- Rối loạn nhận thức
- Suy giảm trí nhớ
- Mất khả năng vận động
Các chuyên gia thần kinh cho biết mỗi phút trôi qua trong cơn đột quỵ có thể làm chết hàng triệu tế bào não. Đây là lý do đột quỵ luôn được xem là tình trạng cấp cứu y khoa tối khẩn cấp.
Có mấy loại bệnh đột quỵ?
Đột quỵ thiếu máu não (nhồi máu não)
Cục máu đông và mảng bám cản trở lưu thông máu lên não
Đây là dạng phổ biến nhất, chiếm khoảng 80-85% trường hợp. Bệnh xảy ra khi mạch máu não bị tắc nghẽn bởi cục máu đông hoặc mảng xơ vữa, khiến máu không thể lưu thông đến não.
Nguyên nhân thường liên quan đến:
- Tăng huyết áp
- Xơ vữa động mạch
- Mỡ máu cao
- Rung nhĩ
- Tiểu đường
- Hút thuốc lá
Đột quỵ xuất huyết não
Đột quỵ xuất huyết não xảy ra khi mạch máu trong não bị vỡ, khiến máu tràn vào nhu mô não hoặc các khoang xung quanh não. Khối máu tụ này không chỉ làm gián đoạn quá trình cung cấp oxy cho tế bào thần kinh mà còn tạo áp lực chèn ép trực tiếp lên mô não, khiến não bị tổn thương nhanh chóng. Đây được xem là một trong những dạng đột quỵ nguy hiểm nhất vì bệnh thường diễn tiến rất nhanh và có nguy cơ tử vong cao nếu không được cấp cứu kịp thời.
Trong thực tế lâm sàng, tăng huyết áp kéo dài là nguyên nhân hàng đầu gây xuất huyết não hiện nay. Khi huyết áp liên tục ở mức cao, thành mạch máu não sẽ dần suy yếu, mất tính đàn hồi và trở nên dễ vỡ hơn theo thời gian. Chỉ một đợt tăng huyết áp đột ngột do stress, xúc động mạnh, thức khuya, uống nhiều rượu bia hoặc gắng sức quá mức cũng có thể khiến mạch máu bị vỡ và gây xuất huyết não cấp tính.
Vì sao bệnh đột quỵ ngày càng trẻ hóa?
Thói quen sống không lành mạnh cũng làm gia tăng nguy cơ đột quỵ ở người trẻ
Nếu như trước đây đột quỵ thường gặp ở người lớn tuổi, thì hiện nay các bác sĩ đã ghi nhận ngày càng nhiều trường hợp ở độ tuổi 30-45, thậm chí trẻ hơn. Nguyên nhân chủ yếu đến từ lối sống hiện đại nhiều áp lực và sự gia tăng của các bệnh lý chuyển hóa như tăng huyết áp, tiểu đường, béo phì hay rối loạn mỡ máu.
Thức khuya kéo dài, stress công việc, ít vận động, ăn nhiều thức ăn nhanh, hút thuốc lá và sử dụng rượu bia thường xuyên đang khiến mạch máu bị tổn thương sớm hơn. Những thói quen này có thể làm tăng huyết áp, rối loạn chuyển hóa và thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch diễn ra âm thầm trong nhiều năm.
Điều đáng lo là nhiều người trẻ thường chủ quan vì nghĩ mình còn khỏe mạnh nên bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo như đau đầu thường xuyên, chóng mặt, tăng huyết áp hoặc tê yếu tay chân thoáng qua. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều yếu tố nguy cơ đột quỵ có thể tồn tại trong thời gian dài mà không gây triệu chứng rõ ràng cho đến khi biến cố xảy ra.
Những yếu tố làm tăng nguy cơ bệnh đột quỵ
Tăng huyết áp
Đây là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất. WHO cho biết người bị tăng huyết áp có nguy cơ đột quỵ cao gấp nhiều lần so với người bình thường. Điều nguy hiểm là tăng huyết áp thường không gây triệu chứng rõ ràng trong giai đoạn đầu. Nhiều người chỉ phát hiện khi đã xuất hiện biến chứng như nhồi máu não hoặc xuất huyết não.
Tăng huyết áp làm gia tăng nguy cơ đột quỵ ở người trẻ
Tiểu đường
Lượng đường huyết tăng kéo dài sẽ làm tổn thương mạch máu, thúc đẩy xơ vữa động mạch và làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông.
Mỡ máu cao
Khi cholesterol xấu tăng cao, các mảng xơ vữa sẽ dần tích tụ trong lòng mạch máu và cản trở lưu thông máu lên não.
Hút thuốc lá
Khói thuốc chứa nhiều chất độc gây tổn thương thành mạch máu và thúc đẩy quá trình hình thành huyết khối. WHO cũng ghi nhận thuốc lá liên quan đến khoảng 2/5 số ca tử vong do đột quỵ ở người dưới 65 tuổi.
Stress và thức khuya kéo dài
Stress kéo dài khiến cơ thể liên tục tăng hormone căng thẳng, làm tăng huyết áp và tăng nguy cơ tim mạch. Trong khi đó, thiếu ngủ kéo dài có thể gây rối loạn chuyển hóa và làm tăng nguy cơ đột quỵ ở người trẻ.
Dấu hiệu cảnh báo bệnh đột quỵ
Một số triệu chứng cảnh báo đột quỵ thường xuất hiện đột ngột:
- Méo miệng
- Yếu hoặc liệt tay chân một bên
- Nói khó, nói ngọng
- Chóng mặt
- Mất thăng bằng
- Đau đầu dữ dội bất thường
- Mờ mắt hoặc mất thị lực thoáng qua
Nguyên tắc FAST thường được dùng để nhận diện nhanh đột quỵ:
- Face: Méo miệng
- Arm: Yếu tay chân
- Speech: Nói khó
- Time: Gọi cấp cứu càng sớm càng tốt
“Thời gian vàng” trong điều trị đột quỵ
Cần đưa người bệnh đột quỵ đến bệnh viện gần nhất để tăng khả năng phục hồi
Trong điều trị đột quỵ, thời gian được xem là yếu tố quyết định khả năng sống còn và phục hồi của người bệnh. Các chuyên gia thần kinh thường dùng cụm từ “time is brain” - Nghĩa là mỗi phút trôi qua sẽ có hàng triệu tế bào não bị tổn thương do thiếu oxy. Vì vậy, người bệnh càng được cấp cứu sớm thì cơ hội phục hồi càng cao và nguy cơ di chứng càng thấp.
Đối với đột quỵ thiếu máu não (nhồi máu não), người bệnh có thể được điều trị tái thông mạch máu bằng thuốc tiêu sợi huyết hoặc can thiệp lấy huyết khối nếu nhập viện trong “thời gian vàng”. Theo khuyến cáo y khoa hiện nay, thuốc tiêu sợi huyết thường đạt hiệu quả tốt nhất trong khoảng 4,5 giờ đầu kể từ khi xuất hiện triệu chứng, trong khi một số trường hợp có thể được can thiệp lấy huyết khối cơ học muộn hơn nếu đủ điều kiện chuyên môn.
Tuy nhiên, trên thực tế, rất nhiều bệnh nhân bỏ lỡ cơ hội điều trị chỉ vì đến bệnh viện quá muộn. Nguyên nhân thường gặp là:
- Chủ quan nghĩ triệu chứng sẽ tự hết
- Nhầm lẫn với trúng gió hoặc mệt thông thường
- Tự cạo gió, bấm huyệt tại nhà
- Chờ theo dõi thêm rồi mới đi khám
- Không nhận biết được dấu hiệu đột quỵ sớm
Điều đáng lo là khi thời gian cấp cứu bị chậm trễ, vùng não tổn thương sẽ lan rộng nhanh chóng, làm tăng nguy cơ tử vong hoặc để lại các di chứng nặng nề như liệt nửa người, mất khả năng nói, rối loạn nuốt hoặc suy giảm trí nhớ.
Chính vì vậy, khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ như méo miệng, yếu tay chân, nói khó, chóng mặt hoặc mất thăng bằng đột ngột, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế có khả năng cấp cứu đột quỵ càng sớm càng tốt thay vì tự xử lý tại nhà.
Di chứng sau đột quỵ nguy hiểm như thế nào?
Mất khả năng vận động, liệt là những di chứng thường thấy sau đột quỵ
Không phải ai sống sót sau đột quỵ cũng có thể hồi phục hoàn toàn. Trên thực tế, nhiều bệnh nhân phải đối mặt với các di chứng kéo dài do tế bào não đã bị tổn thương không thể phục hồi. Mức độ di chứng sẽ phụ thuộc vào vị trí não bị tổn thương, thời gian cấp cứu và khả năng phục hồi của từng người bệnh.
Một số di chứng thường gặp sau đột quỵ gồm:
- Liệt hoặc yếu nửa người
- Mất khả năng giao tiếp, nói khó hoặc nói ngọng
- Rối loạn nuốt, dễ sặc khi ăn uống
- Suy giảm trí nhớ và khả năng nhận thức
- Mất thăng bằng, khó đi lại
- Phụ thuộc người thân trong sinh hoạt hằng ngày
Ngoài ảnh hưởng về thể chất, nhiều bệnh nhân còn gặp vấn đề tâm lý như lo âu, trầm cảm hoặc mất tự tin sau đột quỵ. Đây cũng là lý do bệnh đột quỵ không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe người bệnh mà còn tạo áp lực lớn lên gia đình, chi phí điều trị và chất lượng cuộc sống lâu dài.
Làm gì để phòng ngừa đột quỵ?
Theo CDC, phần lớn các trường hợp đột quỵ có thể phòng ngừa được nếu kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ tim mạch từ sớm. Điều quan trọng là nhiều tổn thương mạch máu thường diễn ra âm thầm trong nhiều năm trước khi bùng phát thành cơn đột quỵ thực sự.
Để giảm nguy cơ mắc bệnh, mỗi người nên chủ động duy trì lối sống lành mạnh và theo dõi sức khỏe định kỳ:
- Kiểm tra huyết áp thường xuyên
- Kiểm soát đường huyết và mỡ máu
- Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia
- Tập thể dục đều đặn
- Duy trì cân nặng hợp lý
- Ngủ đủ giấc, hạn chế thức khuya
- Giảm căng thẳng kéo dài
- Khám sức khỏe định kỳ
Đặc biệt, những người có tiền sử tăng huyết áp, tim mạch, tiểu đường, rối loạn mỡ máu hoặc gia đình từng có người bị đột quỵ nên chủ động tầm soát sớm để phát hiện nguy cơ trước khi xảy ra biến cố nguy hiểm.
Trên thực tế, bệnh đột quỵ hiếm khi xảy ra ngẫu nhiên. Phần lớn trường hợp đều liên quan đến quá trình tổn thương mạch máu kéo dài mà cơ thể đã phát tín hiệu cảnh báo từ trước. Vì vậy, việc phát hiện sớm yếu tố nguy cơ và thay đổi lối sống ngay từ hôm nay chính là cách quan trọng giúp phòng ngừa đột quỵ hiệu quả và bảo vệ sức khỏe lâu dài.
