10 NGUYÊN NHÂN DẪN ĐẾN ĐỘT QUỴ

Những năm gần đây, đột quỵ không còn là bệnh lý chỉ gặp ở người cao tuổi mà đang có xu hướng trẻ hóa rõ rệt. Thực tế tại nhiều bệnh viện cho thấy, không ít trường hợp người ở độ tuổi 30–40 bất ngờ nhập viện vì đột quỵ dù trước đó vẫn sinh hoạt bình thường. Nguyên nhân chủ yếu liên quan đến tăng huyết áp không được kiểm soát, bệnh tim mạch tiềm ẩn, rối loạn mỡ máu, căng thẳng kéo dài và lối sống thiếu lành mạnh. Điều này cho thấy việc nhận diện đúng nguyên nhân đột quỵ có ý nghĩa then chốt trong phòng ngừa và giảm thiểu nguy cơ biến chứng nguy hiểm. Vậy nguyên nhân đột quỵ là gì và làm thế nào để phòng ngừa hiệu quả ngay từ sớm, hãy cùng Vietmedi tìm hiểu ở bài viết sau đây.

Đột quỵ là gì?

Đột quỵ (tai biến mạch máu não) là tình trạng não bộ bị tổn thương nghiêm trọng do dòng máu nuôi não bị gián đoạn đột ngột hoặc mạch máu não bị vỡ. Khi não không được cung cấp đủ oxy và dưỡng chất, các tế bào thần kinh sẽ bắt đầu chết chỉ sau vài phút, gây ra các rối loạn chức năng như liệt, rối loạn ngôn ngữ, suy giảm trí nhớ, thậm chí tử vong nếu không được cấp cứu kịp thời. 

Dựa vào cơ chế gây tổn thương não, đột quỵ được chia thành hai nhóm chính: Đột quỵ thiếu máu cục bộ và đột quỵ xuất huyết não. Mỗi loại có nguyên nhân, đặc điểm và mức độ nguy hiểm khác nhau.

- Đột quỵ thiếu máu cục bộ (đột quỵ do tắc mạch não)

Đột quỵ thiếu máu cục bộ là loại đột quỵ phổ biến nhất, chiếm khoảng 80–85% tổng số ca đột quỵ. Đột quỵ thiếu máu cục bộ xảy ra khi mạch máu não bị tắc nghẽn, khiến dòng máu nuôi não bị gián đoạn. Nguyên nhân thường do cục máu đông hình thành trong lòng mạch hoặc trôi từ tim lên não, làm tắc động mạch não.

Các yếu tố nguy cơ thường gặp gồm xơ vữa động mạch, tăng huyết áp, rung nhĩ, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường và hút thuốc lá. Đột quỵ thiếu máu cục bộ có thể khởi phát đột ngột với các triệu chứng như liệt nửa người, méo miệng, nói khó, giảm hoặc mất thị lực. Nếu không được can thiệp kịp thời, vùng não bị thiếu oxy sẽ nhanh chóng hoại tử, để lại di chứng nặng nề.

Đột quỵ xảy ra bất ngờ dẫn đến những biến chứng nguy hiểm

- Đột quỵ xuất huyết não (đột quỵ do vỡ mạch máu não)

Đột quỵ xuất huyết não xảy ra khi mạch máu trong não bị vỡ, khiến máu tràn vào mô não hoặc khoang quanh não, gây chèn ép và phá hủy tế bào thần kinh. Loại đột quỵ này chiếm khoảng 15-20% các trường hợp nhưng thường có tỷ lệ tử vong và biến chứng cao hơn.

Nguyên nhân thường gặp là tăng huyết áp kéo dài không kiểm soát, dị dạng mạch máu não, phình động mạch não, chấn thương sọ não hoặc rối loạn đông máu. Triệu chứng thường khởi phát dữ dội với đau đầu dữ dội, nôn ói, rối loạn ý thức, co giật hoặc hôn mê nhanh chóng. Đột quỵ xuất huyết não cần được cấp cứu khẩn cấp để giảm áp lực nội sọ và hạn chế tổn thương não.

- Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) - Dấu hiệu cảnh báo đột quỵ

Ngoài hai loại chính trên, cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA) được xem là “đột quỵ nhẹ” hoặc dấu hiệu cảnh báo sớm. TIA xảy ra khi dòng máu lên não bị tắc tạm thời trong thời gian ngắn, các triệu chứng như yếu liệt, nói khó, chóng mặt thường tự hồi phục trong vòng vài phút đến dưới 24 giờ. Tuy triệu chứng thoáng qua, nhưng TIA là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ đột quỵ thực sự trong tương lai rất cao nếu không được điều trị và kiểm soát yếu tố nguy cơ kịp thời.

Vì sao đột quỵ ngày càng trẻ hoá?

Tại Việt Nam, xu hướng đột quỵ ở người trẻ đang trở thành vấn đề y tế đáng lo ngại. Theo thống kê từ Bệnh viện 115 (TP. HCM), tuổi trung bình của bệnh nhân đột quỵ ở Việt Nam là khoảng 62 tuổi, thấp hơn gần 10 năm so với mức 70-75 tuổi ở nhiều nước phát triển như Mỹ hay Anh. Trong một ngày gần đây, khoa bệnh mạch máu não của bệnh viện tiếp nhận 49 ca đột quỵ, trong đó gần một nửa bệnh nhân dưới 65 tuổi, bao gồm cả người sinh năm 2004. Ngoài ra, thống kê gần đây tại Việt Nam ghi nhận mỗi năm có hơn 200.000 ca đột quỵ mới, và tỷ lệ người trẻ mắc bệnh này đang tăng lên theo thời gian.

Tỷ lệ người trẻ đột quỵ ngày càng gia tăng tại Việt Nam

Tình trạng đột quỵ ngày càng trẻ hóa là hệ quả của nhiều yếu tố tác động đồng thời, trong đó nổi bật là lối sống hiện đại thiếu lành mạnh và sự gia tăng sớm của các bệnh lý nền. Việc thường xuyên thức khuya, làm việc căng thẳng, ít vận động và ăn uống mất cân đối khiến người trẻ dễ rơi vào tình trạng béo phì, rối loạn mỡ máu và xơ vữa mạch máu từ sớm. Cùng với đó, tỷ lệ người trẻ mắc tăng huyết áp, đái tháo đường và bệnh tim mạch ngày càng tăng nhưng lại không được phát hiện và kiểm soát kịp thời do tâm lý chủ quan.

Ngoài ra, thói quen hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia và các chất kích thích làm tổn thương nghiêm trọng hệ tim mạch, thúc đẩy quá trình hình thành cục máu đông hoặc gây vỡ mạch máu não. Căng thẳng tâm lý kéo dài và stress mãn tính cũng âm thầm làm tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim và suy giảm chức năng mạch máu, góp phần làm tăng nguy cơ đột quỵ. Đáng lo ngại hơn, nhiều người trẻ vẫn cho rằng đột quỵ chỉ xảy ra ở người cao tuổi, dẫn đến việc bỏ qua tầm soát sức khỏe định kỳ và chỉ phát hiện bệnh khi biến chứng đã xảy ra. Chính vì vậy, nhận thức đúng và phòng ngừa sớm là yếu tố then chốt để hạn chế nguy cơ đột quỵ ở người trẻ trong bối cảnh hiện nay.

10 Nguyên nhân gây đột quỵ

Tăng huyết áp – yếu tố nguy cơ mạnh nhất

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ lớn nhất của đột quỵ, liên quan đến hơn 50% các ca đột quỵ trên toàn cầu. Huyết áp cao kéo dài làm tổn thương lớp nội mạc mạch máu, gây xơ cứng và giảm đàn hồi thành mạch. Điều này không chỉ thúc đẩy hình thành cục máu đông (gây đột quỵ thiếu máu cục bộ) mà còn làm tăng nguy cơ vỡ mạch não (gây xuất huyết não). Nghiên cứu cho thấy, mỗi khi huyết áp tâm thu tăng thêm 10 mmHg, nguy cơ đột quỵ có thể tăng khoảng 20–30%.

Bệnh nhân có tiền sử tăng huyết áp cần thực hiện tầm soát đột quỵ mỗi năm

Xơ vữa động mạch và rối loạn lipid máu

Các nghiên cứu dịch tễ học lớn chỉ ra rằng xơ vữa động mạch là nền tảng bệnh sinh của đa số các trường hợp đột quỵ thiếu máu cục bộ. Cholesterol LDL cao thâm nhập vào thành mạch, gây viêm mạn tính và hình thành mảng xơ vữa. Khi mảng xơ vữa nứt vỡ, tiểu cầu tập trung tạo cục máu đông, gây tắc mạch máu não cấp tính.

Bệnh tim mạch, đặc biệt là rung nhĩ

Rung nhĩ làm dòng máu trong tâm nhĩ ứ trệ, tạo điều kiện hình thành huyết khối. Theo Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA), người bị rung nhĩ có nguy cơ đột quỵ cao gấp 4–5 lần so với người bình thường. Đặc biệt, các cục máu đông từ tim thường gây đột quỵ nặng, diện tổn thương não rộng và tỷ lệ tử vong cao.

Đái tháo đường – yếu tố nguy cơ “kép”

Đái tháo đường không chỉ làm tổn thương trực tiếp mạch máu mà còn thúc đẩy tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu và béo phì. Nhiều nghiên cứu cho thấy người mắc đái tháo đường có nguy cơ đột quỵ cao gấp 2–4 lần so với người không mắc bệnh. Đường huyết cao làm tăng stress oxy hóa và viêm mạch, đẩy nhanh quá trình xơ vữa động mạch não.

Hút thuốc lá – tác nhân gây tổn thương mạch máu

Khói thuốc chứa hàng nghìn chất độc, trong đó nicotin làm co mạch, tăng huyết áp và tăng kết tập tiểu cầu. Các nghiên cứu cho thấy người hút thuốc có nguy cơ đột quỵ cao hơn 2 lần, và nguy cơ này tăng theo số lượng thuốc hút mỗi ngày. Đáng chú ý, nguy cơ vẫn tăng cao ngay cả ở người trẻ hút thuốc.

Rượu bia và chất kích thích

Lạm dụng rượu bia làm tăng huyết áp, gây rối loạn nhịp tim và làm suy yếu thành mạch máu não. Nghiên cứu cho thấy uống nhiều rượu bia làm tăng nguy cơ xuất huyết não, đặc biệt ở người có tăng huyết áp tiềm ẩn nhưng chưa được chẩn đoán.

Rượu bia làm tăng nguy cơ xuất huyết não

Béo phì và ít vận động

Béo phì làm tăng tình trạng viêm mạn tính trong cơ thể, gây kháng insulin và rối loạn chuyển hóa. Theo WHO, người thừa cân, béo phì có nguy cơ đột quỵ cao hơn rõ rệt do liên quan chặt chẽ với tăng huyết áp, đái tháo đường và rối loạn lipid máu.

Stress mãn tính và rối loạn giấc ngủ

Stress kéo dài làm tăng hormone cortisol và adrenaline, dẫn đến tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim và co mạch. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng người thường xuyên căng thẳng hoặc thiếu ngủ có nguy cơ đột quỵ cao hơn đáng kể, đặc biệt là đột quỵ thiếu máu cục bộ.

Tuổi cao – quá trình lão hóa mạch máu

Theo sinh lý học, mạch máu lão hóa theo tuổi, mất dần tính đàn hồi và dễ tổn thương. Do đó, nguy cơ đột quỵ tăng nhanh sau tuổi 55 và tăng gấp đôi sau mỗi 10 năm tiếp theo.

Yếu tố di truyền

Người có tiền sử gia đình bị đột quỵ, tăng huyết áp hoặc bệnh tim mạch có nguy cơ cao hơn do sự kết hợp giữa gen di truyền và lối sống tương đồng. Nghiên cứu cho thấy yếu tố di truyền có thể làm tăng nguy cơ đột quỵ từ 30–40%.

Tóm lại, nguyên nhân đột quỵ không xuất hiện một cách ngẫu nhiên mà chủ yếu bắt nguồn từ các yếu tố nguy cơ có thể nhận diện và kiểm soát được như tăng huyết áp, bệnh tim mạch, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu và lối sống thiếu lành mạnh. Trong bối cảnh đột quỵ ngày càng trẻ hóa, việc hiểu rõ nguyên nhân đột quỵ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, giúp mỗi người chủ động thay đổi thói quen sinh hoạt, kiểm soát tốt bệnh nền và tầm soát sức khỏe định kỳ. Phòng ngừa sớm chính là chìa khóa hiệu quả nhất để giảm nguy cơ đột quỵ, bảo vệ sức khỏe não bộ và chất lượng cuộc sống lâu dài.